ҚАЗАҚҚА ҚАНДАЙ ӘЛІПБИ КЕРЕК – Байтұрсынұлы неге латынға көшуге қарсы болды?

Жазылыңыз https://www.youtube.com/@QalamQaz?sub_confirmation=1 —————————————————— Қазақ жазу мәдениетінің тарихы көне түркі дәуірінен басталып, араб графикасы, шағатай, қадім және жәдит жазуымен жалғасты. Алайда 20-ғасыр басында қазақ зиялылары сол жазуды жедел реформалауға кірісті. Неге? Бұл қазақ даласында кирилл графикасын енгізуге тырысқан миссионерлердің алдын алу ма, әлде араб графикасының заман талабына сай келмеуі ме? Белгілі тіл таманы, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Ахметтану бөлімінің меңгерушісі Ермұхамет Маралбек қазақ жазуының тарихын жан-жақты талқылап берді. — Қадім мен жәдит жазуының артықшылығы мен кемшілігі неде? — Қазақ хандары қай жазу үлгісімен дипломатиялық хаттар жазған? — Ыбырай Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясын» неге орыс әліпбиімен жазды? — Ахмет Байтұрсынұлы әзірлеген әліпби өзге түркітілдес халықтарға қалай әсер етті? — Ұлт ұстазы неге латынға көшуге қарсы шықты? — Кирилл графикасы қазақ тілінің табиғатын қаншалықты бұзды? 00:00 – Сұхбат не жайында? 01:50 – Көне түркі жазуы балбал тастан бөлек қалай жетті? 02:47 – Көне түркі жазуы қазақтың мәдени жадына қалай әсер етті? 03:46 – Жазу – биліктің құралы 04:40 – Империялар әрқашан өз жазуын жасап шығарады 06:00 – Қазақ жазуы қай кезеңде эволюциялық даму жолынан өтті 07:20 – Көне ұйғыр жазуының қазаққа қандай қатысы бар? 11:00 – Найман жазуы дегеніміз не? 12:15 – Араб графикасы туралы 14:55 – Араб графикасы қазақ даласына қалай келді? 16:15 – Діни философияның жазу мәдениетіне әсері 17:10 – Араб жазуының келуінен ұттық па, ұтылдық па? 19:10 – Қазақ хандары жазу реформасымен айналысты ма? 21:05 – Қазақ хандары қай жазу үлгісімен іс жүргізген? 22:50 – Араб графикасы қазақ табиғатына қаншалықты икемделді? 23:40 – «Шағатай жазуы» атауы қайдан шыққан? 24:40 – «Шағатай тілі» деген тіл жоқ 26:20 – Қыпшақ даласында бір тіл бес түрлі жазумен жазылған 27:50 – Қадім және жәдит жазуы дегеніміз не? 29:30 – Жәдит жазуы қазақ қоғамында қаншалықты қолданылды? 30:30 – Исмайыл Ғаспыралының жазу реформасы 32:00 – Байтұрсынұлының алдында жазу реформасын жасаған қазақ болды ма? 33:40 – Ыбырай Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясын» неге орыс әліпбиі негізінде жасады? 35:50 – Алтынсарин әліпбиінде араб графикасының заңдылықтары сақталған 37:20 – Ахмет пен Міржақып Ыбырай Алтынсариннің әліпбиін қуаттаған 40:30 – 19-ғасырда қазақтарға арналған өзге де кирилл әліпбилері болған 42:50 – Миссионерлер қазақ халқын отарлауды көздеді 44:40 – Ахметтің реформасы – ұлы бетбұрыс 46:00 – «Байтұрсынұлы әліпбиінің» ең ұтымды тұсы 48:10 – Жаңа жазу халыққа қалай тарады? 50:30 – Байтұрсынұлы қаріп емес, емле жасады 53:00 – 20-ғасыр басында араб-парсы сөзінен алыстау 54:40 – Түркістан автономиясы да Ахметтің әліпбиін ресми мойындаған 56:00 – Жаңа қазақ жазуының өзге түркі тілдес халықтарға ықпалы 57:50 – Дәйекші жүйесі – әлемде ондай түзету жоқ 59:00 – Қырғыздар 1929 жылға дейін «Байтұрсынұлы әліпбиін» қолданған 1:01:30 – Қытайдағы этникалық қазақтардың төте жазуды қолдануы 1:03:00 – Төте жазу қазақ табиғатына қаншалықты жақын? 1:05:00 – 1920 жылдары латынға көшу мәселесін кімдер көтерді? 01:08:30 – 1926 жыл: Түркологтардың құрылтайы 01:09:40 – Байтұрсынұлының латынға қарсы болуы 01:11:20 – Кеңес үкіметі латынға көшу мәселесін тиімді пайдаланып кетті 01:13:00 – Қаза зиялылары арасындағы талас 01:13:50 – Қазан қаласындағы латынға қарсы құрылтай 01:16:00– Қазақстанда латынға көшу өте кеш жүрді 01:17:15 – Кириллицаға көшуді халық қалай қабылдады? 01:18:20 – Кирилл графикасы қалай енгізілді? 01:20:20 – Кириллицада «Байтұрсынұлы әліпбиінің» заңдылықтары сақталған ба? 01:22:00 – «Татарша сөйлеп кететін едік...» 01:24:10 – Кириллицаның қазақ тіліне кері әсері #қазақжазуы #латынәліпбиі #кириллица Қолданылған суреттердің дереккөзі: 1-сурет: Есік қорғанынан табылған жазуы бар тостаған / Wikimedia commons 2-сурет: Исмайыл Ғаспыралы / Wikimedia Commons 3-сурет: Ыбырай Алтынсарин / Wikimedia Commons 4-сурет: Ыбырай Алтынсарин. «Қазақ хрестоматиясы» / kazneb.kz 5-сурет: Байтұрсынұлы әліпбиі / Ермұхамет Маралбектің жеке архивінен 6-сурет: Қазақ газеті / ҚР ұлттық кітапханасы 7-сурет: Бірінші түркологиялық құрылтайға қатысушылар. 1926 жыл / Әзербайжан Республикасының Мемлекеттік кино және фотоқұжаттар мұрағаты 8-сурет: Газет бетінен көрнекілік / ҚР ұлттық кітапханасы